26.3.12

"بهتر است شیر باشیم تا بره"!


اهود باراک  و برنامه ی حمله ی اسرائیل به ایران:
"بهتر است  شیر باشیم تا بره"!
حسین اسدی

آقای اهود باراک وزیر دفاع اسراێیل در مصا حبه ای با تلویزیون دوم آلمان، دررابطه با لزوم حمله به ایران و نابود کردن تآٌ سیسات هسته ای این کشور، اظهار داشت که:
"به مدت چند دقیقه ای جشمانتان را ببندید، و این منظره را تصور کنید، که در چهار- پنچ ساله آینده ایران به یک نیروی هسته ای تبدیل گردیده است. در چنین حالتی اتما م کار ایران بمراتب پیچیده تر و با مخارج مالی و جانی بیشتری همراه خواهد بود. ... پیش بینی جسیاس (Prophezeiung Jesayias) که از ماست درانجیل چنین وعده میدهد که، ' زما نی خواهد رسید که شیرها و بره ها بصورت مسالمت آمیز در کنار هم زندگی خواهند کرد، ودوش بدوش هم براحتی خواهند خوابید '    ولی تا زمانی که واقعیت چنین است که هرروز بدین منظور محتاج به بره جدیدی هستیم، بهتر است  شیر باشیم تا بره."

نگاهی کوتاه به این بیانات آقای باراک نشان میدهد که، برای او وشاید هم سایر همقطارانش دردولت اسراێیل، به دستاویز امنیت این کشور هر عمل متجاوزانه و فاجعه باری را می توان توجیه کرد. اگر چه تآمین امنیت مردم وظیفه هر دولت متعهدی است و این گفتار بخودی خود و به طور کلی (یعنی قطع نظر از منظور خاصی که در پیش دارد)عمل قابل انتقادی نیست، ولی اگردولتمردانی که چنین وظیفه ای را عهده دارند، خود رادر قالب "شیران" و"سلاطین جنگل" تصورنموده، و رفتار و گفتار خود را نیز بر پایه قوانین حاکم بر جنگل تنظیم نمایند، عمل آنان مسلما نمیتواند مورد قبول طعمه هایی باشد که قصد بلعیدن آنان را دارند، بخصوص اینکه چنین "شیرانی" نه با نیروی خود بلکه با کمک گرفتن و پشتیبانی خارجی و زیر پوشش خون میلیون ها یهودیانی که در هولو کاست قر بانی نظام توتالیتر نازی های آلمان  گردیده اند دست به چنین کاری بزنند؛ و آنوقت نه تنها ابهت شیر را نخواهند داشت بلکه مصداق این قول عطار نیشابوری می گردند :

كه هان اي بي‌ ا دب اين چه دليريست
تو روباهي ترا چه جاي شيريست

و روباهانی بیش نیستند. 

سران اسرائیل با طرح لزوم حمله نظامی به ایران برای جلوگیری از وقوع  هولوکاستی «دیگر»، آنهم باتکای سخنان مرد مُخبَطی  چون خمینی که هنگام جنگ ایران و عراق می خواست از طریق کربلا قدس را تصرف نماید و اسرائیلی ها هم آن روز  بدون اعتنا بدین یاوه ها با ارسال سلاح تنور جنگ را کرم نگه میداشتند، یا رجزهای احمدی نژادی که به دروغ گویی و پرت گویی شهره خاص و عام است، میخواهند پیشاپیش تاوان «تجدید» تخیلی هولوکاست را، با «تمام کردن کار» مردمی بگیرند که نه تنها در هولوکاست نقشی داشته اند، نه اینکه درطول تاریخ هرگز نسبت به یهودیان ظلمی کرده اند؛ به عکس، مردمی که در جریان جنگ جهانی دوم  به بسیار از فراریان ییگناه اروپا که شامل یهودیان هم می شدند در خاک خود پناه دادند. آقای باراک حتما اطلاع دارند که پیشینه حضور یهودیان در ایران به ۲۵۰۰ سال پیش می رسد ‌گردد، و نیز می دانند که  کورش پادشاه ایرانیان بود که به یهودیان  اسیر بابل و آواره اجازه داد دو باره به سر زمین خود که بخشی از امپراتوری هخامنشی شده بود بازگردند و معبد خود را به یاری او بازسازی کنند.

همه ی یهودیان جهان از جایگاه والای استر ملکه ی هخامنشی در تاریخ ایران باخبرند و به خاک کشوری که آرامگاه  او و خالش، مردخای، بیست و پنج قرن در کمال احترام  در آن حفاظت شده ارج می گذارند. بدین دلائل ما تردید نداریم که تهدیدات شما علیه خاک ایران حتی احساسات بسیاری از همکیشان شما را نیز جریحه دار می کند.

اما سردمداران اسرائیل گویا دارای چنان اشتهای سیری ناپذیری در تعدی بحقوق دیگران گردیده اند که، نه تصرف روزانه سرزمین های فلسطین، نه کشتار و به اسارت گرفتن مردم آن کفاف آن را میدهد، نه کشتار امداد گران خا رجی و امتناع از رساندن کمک به کودکان محصور در زندان بزرگ غزه عطش آنان را خاموش میکند. رهبران اسرائیل چنانکه پیداست عمل کردن بر مبنای قوانین و مقررات جاری بین المللی را بکلی کنار گذاشته، و قانون جنگل را پایه اعمال خویش قرار داده و نه تنها قصد دارند بر این روال  در سر زمین های باقیمانده از فلسطین آنرا اعمال نمایند بلکه خواستار گسترش آن و آتش افروزی درسراسر منطقه اند.

مقامات اسراێیلی که هرحمله به خاک کشوری دیگر و هر آتش افروزی را ببهانه جلو گیری از وقوع هولوکاست دیگری تو جیه می کنند، به عمد فراموش می کنند که گرچه ازنسل کشی های نازیسم هیتلری به جرآت و بدون هیچ تردیدی میتوان بعنوان یکی از بزرکترین وفجیعترین جنایات در تا ریخ بشریت نام برد،  ولی آنان بدین بهانه حق ندارند که به کشوری حمله نظامی نموده و مردم بیگناه  آن را بقتل رسانند

ادامه و حتی شروع سیاست هسته ای سران جمهوری اسلامی که اسراێیل بخاطر تغییر آن می خواهد «کار ایران را تمام کند»، تا کنون برای مردم ما  و مملکت ما به فاجعه ای خا نمان بر اندا تبد یل گردیده است.  چنین سیاستی با عث گردیده استکه بر ایران یکی از بی رحمانه ترین و سخت ترین تحریم های بین المللی  ممکن اعمال گردد. تحریم های ی اقتصادی توانسته اند تا کنون صنایع و مٶسسات تولیدی مارا را به نابودی کشانده، خسارات غیر قابل جبرانی به معادن نفتی ما زده، در ظرف یک سال گذشته بمیزان ٥٠% از اعتبار پول ما کاسته وآن را به کاغذ پاره ای بی ار زش تبدیل  کرده است، و خلاصه اینکه ادامه این سیاست دست رژیم حاکم را در ظلم و تعدی به مردم بازتر گذاشته و زند گی  را بر مردم ایران غیر قابل تحمل نموده است.  و همه این بد بختی ها و گرفتاری انجام گرفته و می گیرد بدون اینکه یکبار هم به مردم ایران فرصت داده شود تا نسبت به آن سیاست ، اهداف نهایی آن و ثمراتش اظهار نظر نمایند.

آقای باراک اگر چه برای ما همچنان جای تاًمل است که سیاستمداران اسرائیل بخواهند با استفاده از شرایط مساعدی که انتخابات ریاست جمهوری ایالات متحده آمریکا برایشان فراهم نموده است،  دست بکار شوند و بقول خودتان «کار ایران را تمام نمایند». ولی این کار بدین آسانی که شما وانمود می کنید عملی نیست. نابودی تآسیسات هسته ای ایران زمانی تحقق پیدا خواهد کرد که از ایران هم همچون عراق و افغانستان جز سر زمین های سوخته چیزی باقی نمانده باشد.  مقامات جمهوری اسلامی در جه بی اعتنایی خود به جان مردم را بار ها نشان داده اند. این جماعت غیر مسئول که اکنون در میان مردم ایران فاقد هر گونه مشروعیتند، سعی نموده اند بخشی از تآسیسات هسته ای را بدرون شهرها و مراکز پر جمعیت  کشور انتقال دهند، و در نقاطی  مستقرکنند که اگر شما بخواهید به مقصود خود برسید نا چار از بمباران این نواحی آن و بالنتیجه کشتار تعداد زیادی مردم بی کناه خواهید بود. و این همان چیزی است دلخواه سران جمهوری اسلامی است. و اما  ار تکاب چنین جنایتی گناهی خواهد بود که هیچ ایرانی علاقمند به سرزمینش  بر شما و متحدین تان نخواهد بحشید.

جامعه جهانی تا کنون بدین نتیجه رسیده است که هنوز هم  با اعمال تحریم ها (گر چه دود آن هم بچشم مردم ایران میرود) و با استفاده از روش های دیپلماتیک میتواند جمهوری اسلامی را به انصراف از حرکت به سمت تو لید سلاح هسته ای باز دارد توصیه ما به مردم اسرائیل این است که زمامداران خود را وادارند تا دست از توسل به خشونت برای حل همه ی مسائل بر داشته وبا جهانیان همراه گردند تا مردم ایران فرصت کنند ایرانی آزاد و دموکراتیک را بر ویرانه های باقیمانده از نظام جمهوری اسلامی بنا نمایند. زیرا یک ایران دموکرات و صلحجو میتواند به پایه ای استوار برای بر قراری صلح و همزیستی مسالمت آمیز در منطقه تبدیل گردید؛ و این است که می تواند به ضامن بسیار مؤثری در راه بقای مردم اسرائیل و فلسطین در درون مرز های بین المللی امن  و تضمین شده  از طرف ایرانیان و همه ی مردم منطقه و جهان تبدیل گردد.

حسین اسدی
فر وردین ١٣٩١


بازخوانی سیر تاریخی ولایت فقیه

در گفتگو با زیبا میر‌حسینی
بازخوانی سیر تاریخی ولایت فقیه
 آنچه در پی می آید حاصل گفتگوی خانم دکتر زیبا میرحسینی استاد مردم شناسی دانشگاه لندن و محقق و پژوهشگر نامدار ایرانی مقیم بریتانیا با حسن یوسفی اشکوری است.  این گفتگو به مناسبتی در حدود سه سال پیش (پائیز سال ۸۷) از طریق پرسش و پاسخ ایمیلی انجام شده اما به دلایلی تا کنون انتشار نیافته است. با توجه به تغییرات شرایط اکنون با اندکی تغییر و ویرایش مجدد منتشر می شود. با توجه به طولانی بودن گفتار، این گفتگو به دو بخش تقسیم شده است.

 برداشت شما از حکومت اسلامی و ولایت فقیه در پیش از انقلاب چه بوده است؟

اشکوری: من به طور مشخص به یاد نمی آورم که تا سال ۱۳۴۹ با مفهومی به نام «ولایت سیاسی فقیه» آشنا شده و حتی از آن چیزی شنیده باشم. چرا که هم این فکر به عنوان یک طرح برای استقرار نوعی حکومت دینی و فقهی پس از آن مطرح شد و هم من از نظر سن و سال و تجربه و دانش در سطحی نبودم که از این مفهوم و یا اصطلاح چیزی بدانم (در آن زمان من ۲۱ سال داشتم و هنوز سطح می خواندم). بعدها از طریق آشنایی با تاریخ دانستم که فقه وفقاهت و به طور خاص ولایت فقیه چه سابقه ای داشته و ایده و اصطلاح ویژه «حکومت اسلامی» در چه زمانی در ایران و یا در جوامع اسلامی وعربی مطرح شده است. در اینجا به کوتاهی تمام به سابقه این دو اصطلاح اشاره می¬کنم تا راه مباحث بعدی هموارتر و پاسخ به پرسشهای شما آسان تر گردد.
اگر به تاریخ باز گردیم، می توانیم بگوییم که ریشه های اندیشه ولایت فقه برکلیت زندگی مردم دیندار شیعی و در نتیجه نوعی حاکمیت مذهبی-سیاسی فقیهان و مجتهدان برتمام امور زندگی مردم به اواسط سدة پنجم هجری و ادعای مقام «نیابت عامه فقیه از سوی امام معصوم در عصر غیبت» بر می¬گردد. در سال ۳۲۹ هجری که پایان غیبت صغری و آغاز غیبت کبری امام دوازدهم شیعه اعلام شد، جامعه شیعه به شدت دچار آشفتگی و سر گردانی شد و ندانست که در غیبت امام دوازدهم ومعصوم، که طبق عقیده کم و بیش مقبول درآن زمان تنها امام معصوم ومنصوص و منصوب از جانب خدا و پیامبر حق انحصاری حکومت و ولایت بر مردمان را داشت و تنها «حکومت مشروع» حکومت معصوم است، چه بکند و تکلیف آنان در ارتباط با حاکمان غیر معصوم و غاصب چیست. این بلاتکلیفی حدود یک قرن طول کشید. اما در این زمان فقیهان و مجتهدان شیعی به استناد روایاتی و نیز پاره ای دلایل عقلی و جدلی ادعا کردند که آنان از سوی امام معصوم و غایب حق ولایت بر مردمان شیعی را دارند. البته بعدها در طول سده های پنجم تا سدة سیزدهم هجری به دلایل مختلف اجتماعی و اقتصادی وسیاسی، نظرا و عملا بر حوزه ولایت و اقتدار مجتهدان افزوده شد. بویژه در روزگار صفوی این اقتدار و حوزه وظایف فقیهان بسیار گسترده شد. دراین زمان مجتهدان ادعا کردند که ولایت سیاسی یعنی حق حکومت نیز از آن مجتهدان است. اندیشه ای که تا آن زمان مطرح نشده بود. در زمان قاجاریه نیز همین فکر مقبول علما بود و شاهان هم کم و بیش آن را پذیرفته و می-کوشیدند به آن وفادار بمانند و به شکلی مشروعیت سلطنت خود را از علما بگیرند. چنان که شاهان صفوی نیز چنین بودند و چنین می¬کردند. اما نکته مهم آن است که در این دوره فقیهان برای خود مدعی سلطنت نبودند ولی معتقد بودند که سلاطین برای مشروعیت بخشیدن به حکومت خویش لازم است اذن فقیهان را داشته باشند. در عصر صفوی محقق کرکی و درعصر قاجار ملا احمد نراقی در کتاب « عوائدالایام » نظریه پرداز نظریه ولایت شرعی فقیه و ضرورت اخذ اذن فقیه برای ایجاد مشروعیت شاهان بودند.
اما نظریة ولایت فقیه با آیت الله خمینی در اواخر دهه چهل هجری شمسی به کمال و نتیجه طبیعی و گریز ناپذیر تاریخی خود رسید. بویژه این اندیشه برای نخستین بار از تئوری و بحث صرف فقهی خارج شد و با رخداد مهم انقلاب اسلامی و تأسیس «جمهوری اسلامی ایران» وارد عرصه عمل و تحقق عینی شد و پا در تاریخ سیاست نهاد. گرچه نظریة ولایت فقیهان و مجتهدان در طول هزار سال ساخته و پرداخته شده و اجزای آن به تدریج در تعامل با رخدادها و تحولات پیچیدة گوناگون جامعه خاص ایران شکل گرفته و در یک اندام نسبتا سازوار آشکار شده است، اما آنچه در انقلاب ایران و نظام کنونی جمهوری اسلامی ایران با استناد به آرای آیت الله خمینی و تحولات سه دهه اخیر ایران رخ داده و تحت عنوان «ولایت مطلقه فقیه» تعیّن یافته است، از برخی جهات کاملا متفاوت با آرای گذشتگان است. در گذشته حوزة وظایف و قدرت فقیه در عصر غیبت عبارت بود از: ۱- اجتهاد و صدور فتوی در امور شرعی، ۲- تصدی امور حسبیه یعنی اموری که درجامعه بدون متصدی باقی مانده است، ۳- تصدی امر قضاوت و ۴ – حق ولایت سیاسی و اعمال این حق از طریق اذن دادن به شاهان و فرمانروایان عرفی. درعین حال قابل ذکر است که حق ولایت سیاسی مورد توافق و به اصطلاح «اجماع» تمام فقیهان نبود، بیشتر محقق کرکی در روزگار اول صفوی (زمان شاه طهماسب) و شماری از فقیهان عصر قاجارمدافع این نظریه بودند. اما همین فقیهان نیز هرگز «سلطنت» را برای فقیه جایز نمی دانستند. در عصر صفوی عالم نامداری چون مقدس اردبیلی و در عصر قاجار مجتهد بزرگی چون شیخ مرتضی انصاری از مخالفان ولایت سیاسی فقیه بودند. البته دلایل مختلفی برای این عدم جواز اقامه شده است. مثلا نائینی در عین اعتقاد به حق حاکمیت فقیه در عصر غیبت، تحقق عملی این حاکمیت را ناممکن می¬داند و حتی در کتاب «تنبیه الامه» ادعا می-کند که امام غایب به او سفارش کرده مبحث ولایت فقیه را از کتاب خود حذف کند. اما آقای خمینی گام آخر را برداشته وسلطنت فقیه را قطعی و حتی بدیهی دانسته و آن را ضروری اسلام و در نظر و عمل اجتناب ناپذیر شمرده است. از نظر ایشان تئوری ولایت فقیه چنان روشن است که به گفتة وی تصور آن موجب تصدیق آن است. افزون برآن ایشان تمام اختیارات و وظایف معصوم را برای فقیه حاکم نیز مسلم فرض کرده و اعمال این اختیارات را نیز مطلق یعنی فراتر از قانون و نیز فراتر از احکام اولیه و ثانویه (البته در صورت اقتضای مصلحت نظام) می¬داند. می¬توان ولایت مطلقه فقیه خمینی را چنین صورتبندی کرد:
۱- فقیه شیعه به اعتبار فقاهت و اجتهاد به نصب عام از جانب امام معصوم نیابت دارد.
۲- حدود این نیابت و اختیارات محدود به اختیارات پیغمبر و امام معصوم است.
۳- حدود اختیارات معصومین نامحدود ومطلق است و لذا اختیارت فقیهان حاکم نیز نامحدود و مطلق است.
۴- افزون براموری چون تصدی امور حسبیه و یا قضاوت و فتوی، سلطنت یعنی حکومت نیز از آن فقیه است و بر فقیهان واجب است که در عصر غیبت برای تحقق این حکومت بکوشند و در نهایت زعامت سیاسی را بر عهده بگیرند.
۵- حکومت فقهی با زعامت مجتهدان شیعی «حکومت شرعی» است.
۶- فقه برنامة عملی حکومت شرعی است. هرچند که فقیه حاکم در صورت ضرورت و تشخیص مصلحت نظام مجاز است احکام ثانویه وضع کند و یا احکام اولیه را ملغی نماید.
۷- اطاعت از چنین حکومتی شرعا واجب و قانونا الزامی است. چرا که این نوع حکومت همان حکومت پیغمبر و امام معصوم است و نافرمانی آن نافرمانی از خدا و رسول و امام معصوم است و لذا نافرمانی آن شرعا حرام خواهد بود و چون در عمل نیز به تصویب مردم از طریق مراجعه به آرای ملت یا امت رسیده است، نافرمانی از اوامر حکومتی ولی فقیه از نظر قانونی نیز جرم است.
البته ایشان در مقطع انقلاب در فرانسه و ایران سخنانی گفته است که با برخی از مواردی که ذکر شد متفاوت و گاه متعارض است اما آنچه ایشان در طول ده سال زمداری عمل کرده و به تمام این موارد بارها تصریح کرده است، همین هاست که گفته شد.
و اما اصطلاح «حکومت اسلامی» کاملا جدید است. در حوزة قدرت و سیاست، در جهان سنت، عنوان و اصطلاح «خلافت اسلامی» را داریم و در جهان شیعی عنوان و اصطلاح «امامت معصوم» را که البته هردو عنوان به مثابة عناوین ارزشی ودینی (ایدؤلوژیک) هنوز هم معتبرند. اما در عالم واقع، عنوانی که در میان شیعه و سنی بیشتر رایج بود عنوان «سلطنت» و «سلطان» بود. بویژه به فرمانروایان عثمانی بیشتر سلطان می¬گفتند تا خلیفه. در جهان شیعی از عصر صفوی به بعد برای زمامداران جز عنوان سلطنت و سلطان مطرح نبود. اما عنوان حکومت اسلامی در ایران و خاورمیانه عربی در نیم قرن اخیر رواج یافته است. درجهان عرب کسانی چون حسن البنّا و سید قطب و به طور کلی نظریه پردازان اخوان المسلمین و ابوالاعلی مودودی این عنوان را ابداع کردند و در ایران نیز نواب صفوی و همفکرانش در جریا ن فدائیان اسلام در دهه بیست و سی شمسی این اصطلاح را رایج کردند. اینان البته کاملا تحت تأثیر اخوان المسلمین مصربودند. در اوائل دهه سی آیت الله سید محمد حسینی بهشتی رساله ای تحت عنوان «حکومت اسلامی» نوشت و کوشید آن را به عنوان ایده¬ای نو مطرح کند و بویژه ساختار تشکیلاتی و سازمانی این مدل حکومت اسلامی را تبیین کند. بعدها در اوایل دهه چهل هیئتهای مؤتلفه نیز به پیروی ازاسلاف خود ازاین نظریه حمایت کرد. تفاوت اصلی این مدل حکومت اسلامی با مدلهای شناخته شده پیشین این بود که در این مدل نه خلیفه وجود داشت و نه امام خاص شیعی و نه حتی فقیه معین و مشخص. در عین حال در این طرح نوعی حق نظارت فقیه پذیرفته شده بود. در این طرح کوشش شده بود که به شکلی بین نظام سیاسی سنتی با مدل حکومت دموکراتیک جدید سازگاری ایجاد شود. البته از آنجا که این فکر جدید می نمود، در دهة چهل و پنجاه در ادبیات برخی نواندیشان دانشگاهی (از جمله بازرگان و شریعتی) نیز راه پیدا کرد و به تلویح و یا به تصریح مورد تأیید قرار گرفت. در همین حال قابل ذکر است که درآن دوران این عنوان بیشتر یک فکر و ایده و شاید بتوان گفت یک آرمان بود تا واقعا طرح و مدل تشکیلاتی روشن و کارآمد برای تأسیس یک سیستم حکومتی مدرن و در عین حال اسلامی.
آنچه در بارة ولایت فقیه و حکومت اسلامی گفتم دانسته های من است در سالیان پس ازطرح ولایت فقیه و در دهة پنجاه و در برخی موارد پس از انقلاب. با این همه پیش از طرح ولایت فقیه در اواخر دهه چهل از عنوان حکومت اسلامی چیزی نشنیده بودم، اطلاعات بعدی نیز عمدتا با خواندن برخی از اسناد مکتوب فدائیان اسلام حاصل شده بود. اما وقتی در سال ۱۳۴۸ آیت الله خمینی ولایت فقیه را در نجف مطرح کرد و در سال بعد متن مکتوب آن در ایران تکثیر و توزیع شد و به تدریج در دهة پنجاه در میان روحانیان مبارز و طرفدار خمینی تا حدودی جا افتاد، عموما چنین برداشت شد که مدل حکومت با زعامت فقیه همان حکومت اسلامی پیشنهادی گذشته است. در واقع چنین پنداشته شد که حکومت ولایت فقیه مورد نظر خمینی تحقق عملی آرمان حکومت اسلامی در عصر غیبت است. سخنان و آموزه های ایشان بعدها و بویژه در سالهای منتهی به انقلاب، تصور نسبت «این همانی» حکومت اسلامی و ولایت فقیه را تقویت کرد و به یک باور تقریبا اجماعی بین انقلابیون مسلمان چپ و راست و حوزوی و دانشگاهی تبدیل شد. قابل توجه است که خود ایشان نیز در همین دوران غالبا از عنوان حکومت اسلامی برای بیان مدل حکومت ولایت فقیه مورد نظر خود استفاده می¬کرد. حتی در اواخر کتاب ولایت فقیه ایشان نیز با عنوان «حکومت اسلامی» منتشر شد. در دوران انقلاب نیز نخست شعار «حکومت اسلامی ایجاد باید گردد» در کوچه و خیابان داده می¬شد. اما پس از چندی عنوان «جمهوری اسلامی» جای آن را گرفت. پس از انقلاب شنیده شد که خمینی توصیه کرده بود که دومی را جانشین اولی کنند. هرچند باید گفت که در این میان روحانیان سنتی و غیر سیاسی و در سوی دیگر شماری از انقلابیون چپ و رادیکال یا آشکارا با ولایت فقیه مخالف بودند و یا با هرنوع حکومت مذهبی مخالف بودند و یا تردیدهایی در این زمینه داشتند. البته در آستانه پیروزی انقلاب در این مورد کمتر اظهار نظر ومخصوصا مخالفت می شد.
به هر حال من نیز به عنوان یک طلبه جوان و پرشور و پیرو آیت الله خمینی از زمان طرح اندیشه ولایت فقیه به مثابة مدل جدید حکومت اسلامی، چون دیگر روحانیان انقلابی آن روزگار، معتقد و مدافع این فکر بودم و کتاب ولایت فقیه ایشان را در میان مردم تکثیر کرده و این اندیشه را در جامعه و بویژه در میان جوانان و دانشجویان تبلیغ می¬کردم. اما واقعیت این است که در آن زمان من هیچ درک مشخصی از این مدل حکومت نداشتم و در واقع بهتر است بگویم که درک بسیار ساده ازمعنا و مفهوم حکومت و دولت و نیز معنا و عرض وطول عنوان جذاب و وسوسه انگیز حکومت اسلامی و یا ولایت فقیه داشتم. بعدها روشن شد که نه تنها طلبه های خام وجوانی چون من بلکه بزرگان و پیشکسوتان و برخی دانشگاهیان و دانشجویان و به طور کلی آشنایان با اندیشه های مدرن نیز کم وبیش چنین بودند. واقعیت دیگر این است که در دوران مبارزه آنچه اهمیت واولویت داشت همان مبازه با رژیم مستبد پهلوی بود و دیگر مسائل و موضوعات برای مبارزان حرفه ای مهم و یا در اولویت نبودند. اساسا در آن زمان کمتر کسی در اندیشه نظام جانشین و طراحی یک مدل حکومتی مطلوب بویژه از نوع اسلامی و به طور خاص مدل ولایت فقیه و ولایت فقهی بود. در آن زمان عموما چنین فکر می¬کردیم که اگر شاه فاسد و مستبد و ضد اسلام برود و نظام سلطنتی واژگون شود وجایش را به حاکمیت مردم با زعامت فقیهان بدهد و به طور کلی آدمهای صالح و ملی و عادل زمام امور را در دست بگیرند، در آن صورت کار تمام است و ما به آرمانمان رسیده و ملت آزاد شده است. آزادی را هم بیشتر آزادی ملت از دام وابستگی و استعمار می¬فهمیدیم تا دموکراسی و حقوق بشر. در گفته ها و اعلامیه های خمینی نیز آزادی عمدتا به همین معنا بوده است. نباید از یاد برد که در آن دوران، به هرحال طرح ولایت فقیه و حکومت اسلامی، یک گام به جلو شمرده می¬شد چرا که بدیلی وآلترناتیوی برای رژیم سلطنتی تلقی بود و در آن زمان هیچ گروه سیاسی و انقلابی طرحی روشن و رقیب وبدیل عرضه نکرده بود تا مورد توجه و مقایسه یا قضاوت و انتخاب قرارگیرد. از این رو در اوان پیروزی انقلاب و تدوین قانون اساسی دست همه گروه ها و جریانهای چپ و راست و مدرن و سنتی و حتی مذهبی و غیر مذهبی تقریبا تهی بود و در نهایت همین تهیدستی سبب شد که نظریه مبهم و ناسازوار ولایت فقیه و حکومت علی الاطلاق فقیهان بوسیله اکثریت به اتفاق مردم پذیرفته و شاید تحمیل شود.
آخرین نکته آن است که در آن زمان بیشتر برخی افکار مترقی و شخصیت با صلابت و مقاوم آیت الله خمینی بود که فکر ولایت فقیه و حکومت مذهبی با زعامت فقیهان را جا انداخت نه درستی و یا حقانیت خود فکر و دلبری نظام دینی و روحانی. می¬توان گفت مشروعیت نسبی و مقبولیت نظام ولایت فقیه درآغاز انقلاب مدیون شخصیت ویژه و رهبری بلامنازع رهبری انقلاب بود نه عکس آن. برای من و امثال من در آن دوران همه چیز در خمینی خلاصه شده بود و لذا فکر می¬کردیم ولایت فقیه یعنی آیت الله خمینی و صد البته در ایشان هم نه تنها هیچ اشکالی وابهامی نمی¬دیدیم که ایشان مظهر همه خوبی ها و جامع تمام توانایی ها بود و یقین داشتیم که در زعامت و مرجعیت دینی ایشان همه چیز از طریق اجتهاد زنده حل و فصل خواهد شد. او «ابرد مرد» و یا «سوپر من» ما بود. احتمالا همین احساس و تشخیص کاذب سبب شده بود که به طور کلی نه در بارة ولایت فقیه ایشان بحثی می¬شد و نه در بارة شخص ایشان گفت وگویی انتقادی صورت می¬گرفت. اکنون که به گذشته می¬نگرم، به یاد نمی آورم که حتی یک بار در میان دوستان طلبه مبارز و در جمع پیشکسوتان و کسانی که سمت استادی داشتند و سن و سالی از آنها گذشته بود و به هرحال دارای تجارب بیشتری بودند، بحثی انتقادی و حتی تحلیلی و تبیینی در دو موضوع بس مهم ولایت فقیه و حکومت اسلامی و یا شخص و شخصیت آیت الله خمینی در گرفته باشد.

 تئوری ولایت فقیه پس از انقلاب چه مسیری را طی کرد؟

اشکوری: واقعیت این است که قانون اساسی اول و بویژه اصل ولایت فقیه در شرایطی تدوین و نوشته شد که تقریبا هیچ تبیین روشنی از بسیاری از شعارها و موضوعات مطرح در ذهن و زبان رهبران انقلاب و انقلابی و بویژه آیت الله خمینی و دیگر روحانیان پیشتاز در دست نبود و تقریبا کسی از پیشتازان و طبعا توده های مردم دقیقا نمی دانستند که چگونه نظامی می¬خواهند و مخصوصا چگونه می¬توان دین و دموکراسی ومذهب و آزادی و قانون مدرن و فقه و شریعت را با هم سازگار کرد و به هر حال روشن نبود که در ایران امروز و پس از هفتاد سال تجربه مشروطیت چگونه می-توان هم نظام ایدؤلوژیک مذهبی و ولایت فقیه داشت و تن به حاکمیت انحصاری روحانیان داد و هم آزادی داشت و به دموکراسی و حقوق بشر و حقوق شهروندی پایبند بود. این ناآگاهی نه تنها در نزد توده مردم و یا عناصر غیر مذهبی وجود داشت بلکه حتی رهبران روحانی و مؤسس ولایت فقیه نیز دقیقا به مبانی و بویژه لوازم سخنان خود توجه چندانی نداشتند. این ادعا با مراجعه به گفته ها و نوشته های اینان در دوران انقلاب به خوبی روشن و ثابت می¬شود. از سوی دیگر، در فضای پر تب و تاب و پر احساس انقلابی و توده وار اصل نظام جدید تحت عنوان «جمهوری اسلامی ایران، نه یک کلمه زیاد و نه یک کلمه کم» و قانون اساسی جمهوری اسلامی تصویب شد و به رفراندوم گذاشته شد. در حالی که نه فرصت کافی به مردم و صاحب نظران برای بحث و دقت و تآمل داده شد و نه در آن اوان فضای آرام و سالم و برابر برای گفتگو درجامعه و مخصوصا جامعه روشنفکری وجود داشت.
با این همه از اواخر عمر رژیم سلطنتی و پس از خروج شاه از کشور، که سقوط رژیم و پیروزی انقلاب قطعی به نظر رسید، به تدریج مباحثه و مجادله هایی هرچند محدود و حداقل زمزمه هایی در مورد سخنان رهبری انقلاب و نظام جانشین سلطنت پدید آمد و تردید ها و پرسشهایی در افکنده شد. شاید نخستین این پرسشگریها از سوی دکتر مصطفی رحیمی ابراز شد که با انتشار نامه ای سرگشاده با عنوان «چرا با جمهوری اسلامی مخالفم؟» خطاب به آیت الله خمینی در دیماه ۵۷ در روزنامه «کیهان» صریحا اعلام کرد که چگونه می¬توان نظام جمهوری را با نظام دینی و شریعت سازگار کرد. ایشان به تفصیل و با استناد به رخدادهای مشابه در تاریخ گذشته و معاصر توضیح داد که چسباندن هر نوع پسوندی به «جمهوری» به نفی جمهوری می¬انجامد. او روشن کرد که حکومت دینی و روحانی هم به مخدوش شدن نقش مثبت دین منجر می¬شود و هم نقش مفید روحانیت شیعه را منتفی خواهد کرد. گفته های رحیمی هرچند در آن زمان شنیده و بویژه فهمیده نشد ولی امروز پس از ۳۳ سال مهم جلوه می¬کند و یکی از اسناد قابل توجه در تاریخ انقلاب ایران است. پس از پیروزی و در جریان رفراندوم و بویژه در جریان ارائه و انتشار پیش نویس قانون اساسی در نظام جدید و نقش دین و شریعت و فقیهان و عالمان دین در ساختار نظام حکومتی و به طور خاص مقوله ولایت فقیه، جدالهایی در سطح عموم و در رسانه ها در گرفت و انتقادها و مخالفتهایی از سوی جریانهای مذهبی و غیر مذهبی اظهار گردید. در این نقادیها و مخالفتها گروهها و جریانهای متنوع و حتی متضاد حضور داشند، از جریانهای سنتی دینی گرفته (مراجع در جه اول دینی مانند خویی و شریعتمداری و گلپایگانی) تا اشخاص ملی غیر مذهبی و جریانهای چپ مارکسیستی. اما این انتقادها و ایرادها و یا پرسشها غالبا شنیده نشد و در عمل نقشی مؤثر در تأسیس نظام جمهوری اسلامی برجای ننهاد.
اما پس از عبور از دوران انقلاب و تأسیس نظام جدید و خروج و یا اخراج تمام دگراندیشان از عرصه سیاست و فرهنگ و رسانه و آشکارشدن تدریجی برخی از کاستیها و تناقضات قانون اساسی، پرسشها و انتقادهایی از سوی برخی معتقدان ولایت فقیه و نظام جمهوری اسلامی آغاز شد. در مجلس اول من خود شاهد بحثها و گفتگو های زیادی بودم. در مجلس مباحث و سخنان و اقداماتی شنیده و دیده می¬شد که برای من شگفت انگیز و غیر منتظره بود. ازجمله می¬شنیدم که برخی از روحانیان خط امامی و مدافع ولایت فقیه می¬گفتند ولایت فقیه مافوق قانون است و مشروعیت همه چیز و از جمله قانون اساسی وابسته به تأیید ولی فقیه است نه عکس آن. گاه براین اساس تصمیم گیری و عمل می¬شد. از جمله در مورد انتقاد از کار دادگاه های انقلاب و اعدامهای گسترده و نقض صریح قانون اساسی و حتی شرعی در اوایل دهه شصت، گفته می¬شد که این اقدامات به فرمان و یا منطبق با فتوای شرعی امام است و نظرایشان مافوق قانون است. در پی این شنیده ها و دیده ها، در بارة همه چیز دچار تردید شدم و لذا بار دیگرکتاب ولایت فقیه آقای خمینی را خواندم و واقعا برخی مطالب این کتاب مرا دچار شگفتی و شوکی عظیم کرد، چراکه دیدم بعضی از سخنانی که ایشان در آن کتاب به نام اسلام و فقه وشریعت گفته وآنها را از مسلمات شریعت دانسته با برخی از گفته ها و رهنمودهای خود وی در پاریس و ایران و نیز با بسیاری از آنچه که عمل کرده اند، در تعارض است. طبعا برایم این پرسش مطرح شد که کدامیک از این گزاره های متناقض اسلام است. از باب نمونه به یک مورد اشاره می¬کنم. ایشان در همان کتاب ولایت فقیه گفته اند که شارع و قانونگذار خداوند است و ما حق قانونگذاری نداریم و لذا در حکومت اسلامی مجلس و پارلمان نخواهیم داشت و اگر هم مجلسی باشد «مجلس¬مشورتی دولتی» و یا «مجلس برنامه ریزی» خواهد بود. اما می دانیم که بعدها در پاریس و ایران در نظر و عمل مجلس و پارلمان با معیارها و ظوابط امروزین مورد تآیید ایشان قرار گرفت و در قانون اساسی نیز تصویب شد. ایشان در پاریس گفتند جمهوری مورد نظر ما مانند جمهوری فرانسه است. در ایران نیز آن جمله مشهور را گفتند که «میزان رأی ملت است». به هر حال در قانون اساسی پارلمان تصویب شده و در عمل هم پارلمان به طور رسمی وجود دارد و در تمام امور قانونگذاری می¬کند. گرچه قید اسلام و اسلامی بودن مجلس شورا و تناقضات متعدد اصول قانون اساسی و چیرگی محافظه کاران بر تمام امور کشوری و از جمله قانونگذاری، عملا پارلمان را بی خاصیت و یا کم خاصیت کرده است. در عین حال باید اذعان کرد که اکنون پارلمان در سطح همان مجلس مشورتی دولتی مورد نظر خمینی سقوط کرده است. در پی این آگاهیها بود که درسالهای ۵۹- ۶۰ مقالاتی در هفته نامه «پیام هاجر» با مدیریت خانم اعظم طالقانی نوشتم و در ضمن دفاع از نظریه ولایت فقیه برخی اشکالات و انتقادها را هم در آن سلسله مقالات مطرح کردم.
در زمان جنگ و در زمان حیات آیت الله خمینی چندان انتقاد و یا مخالفتی در مورد ولایت فقیه و به طور کلی نظام جمهوری اسلامی ابراز نشد. با این همه مهندس عزت الله سحابی، عضو مجلس خبرگان قانون اساسی، در پائیز همان سال ۵۸ و در زمانی که هنوز مجلس بررسی قانون اساسی به کار خود پایان نداده بود، در مراسم چهلم آیت الله طالقانی در حضور جمعیت انبوه گرد آمده در پارک خزانه تهران صریحا با تصویب ولایت فقیه در قانون مخالفت کرد و یکی از پیامدهای آن را ایجاد ملوک الطوائف در کشور دانست. در این دوران مهندس بازرگان و جمعیت نهضت آزادی ایران غالبا پوشیده و غیر مستقیم و گاه نیز به طور صریح نظریه ولایت فقیه را مورد نقد قرار می داد. در سال ۱۳۶۶ بود که نهضت آزادی رساله ای مستقل در نقد ولایت فقیه انتشار داد که البته با واکنش تند مسؤلان حکومتی مواجه شد.
قابل ذکر است که به گمان من این گفتارهای متفاوت و یا متناقض خمینی لزوما ازسرعمد و یا فریب نبوده است بلکه ایشان نیز، مانند هر انسان دیگر، در تعامل با محیط و شرایط پیرامون قرار داشتند و در اندیشه و عمل از زمانه و ضرورتها اثر می¬پذیرفتند. چنان که در کتاب «کشف اسرار» در سال ۱۳۲۳ از اصل نظام سلطنت دفاع کرده و تصریح می¬کنند که تمام علمای شیعه در طول تاریخ از اصل سلطنت دفاع و حمایت کرده اند. ایشان حتی تاسال ۱۳۴۸ نیز نظام سلطنتی را نفی نکردند اما در همان سال ضمن طرح ولایت فقیه نه تنها نظام پادشاهی را ملغی کردند بلکه اعلام کردند که نظام سلطنت خلاف اسلام است. بعدها بازحکومت اسلامی مطرح بود اما در سال انقلاب سرانجام نظام جمهوری ولو باقید اسلامی اش پذیرفته شد. حداقل بخشی از این دگردیسیها طبیعی و قابل درک است و در زندگی فکری و سیاسی تمام آدمها و شخصیتهای سیاسی اثرگذار دیده می شود.
در یک نگاه کلی می¬توان سیر تحولی ولایت فقیه در دوران عمر جمهوری اسلامی را در دو دوره مشاهده کرد: از تصویب آن تا سال ۶۷ و پس از آن تا کنون. دورة نخست تحت همان «ولایت فقیه» بود و دورة دوم تحت عنوان «ولایت مطلقه فقیه». این البته در تئوری بود ولی در عمل پیش از آن نیز ولایت مطلقه بود. یعنی آیت الله خمینی در همان دوران زعامت خود، بدون این که در قانون اساسی قید مطلقه آمده باشد، در عمل دارای اختیارات نامحدود بود و در هر زمان به هر شکلی که خود صلاح می¬دید و ضرورت و مصلحت نظام تشخیص می داد تصمیم می¬گرفت و عمل می ¬کرد. در این دوران ایشان ده ها مورد فراتر از قانون عمل کرده است که می توان به آنها استناد کرد. هرچند ایشان در اواخر طی نامه ای به نمایندگان مجلس سوم اعلام کرد که در شرایط جنگ با توجه به وضعیت اضطراری کشور چاره ای ندیده است که فراتر از قانون اساسی عمل کند اما پس از این به قانون عمل خواهدشد. اما واقعیت این است که آنچه ایشان کرده است، مقتضای طبیعی و منطقی اصل ولایت انتصابی مطلقه بوده که در همان زمان اعلام کرده بود. باطرح و لایت مطلقه فقیه در پاییز سال ۶۷، مرحله اول با حفظ ماهیت و مقتضیات خود وارد مرحله دوم شد. اما این مرحله با تشکیل مجلس خبرگان دوم در بهار و تابستان ۶۸ و بازنگری در قانون اساسی اول تثبیت و رسمی شد.
در قانون اساسی دوم از نظر کمٌی تغییرات زیادی صورت نگرفت اما همان تغییرات محدود قانون را دچار تحول کیفی بنیادین کرد و این دگرگونی حول تبدیل ولایت فقیه به ولایت مطلقه فقیه پدید آمد. در قانون اساسی نخست، محور حاکمیت ملت بود که از طریق مراجعه مکرر به آرای مردم و تأسیس نهادهای مدنی ممکن می¬شد و در اصل ۱۱۰ حدود اختیارات ولی فقیه احصا شده و در نتیجه محدود بود. در این قانون تلاش شده بود در حد امکان ولایت فقیه در طول حاکمیت ملی (دموکراسی) تعریف شود و در واقع به نوعی بین تئوری ولایت فقیه با دموکراسی و حاکمیت ملت سازگاری ایجاد شود و به یک معنا ولایت فقیه در طول حاکمیت ملی قرا گیرد نه درعرض آن. از این رونهادهای مدنی و دموکراتیک در آن تا حدودی برجسته و کارآمد بودند. شوراها در سطوح مختلف و با اختیارات نسبتا گسترده یک تدبیر مهم بود. در نهادهای حکومتی نیز شوراهای متعددی تأسیس شده بود. مانند شورایعالی قضایی، شورای مدیریت صدا وسیما و شورای رهبری. اگر همان قانون اساسی صادقانه و به طور کامل اجرا شده بود، گام مهمی برای تحقق مردم سالاری و دموکراسی برداشته می¬شد. اما در قانون اساسی دوم، با رویکرد آشکار به تمرکز قدرت در دست ولی فقیه و تصویب ولایت مطلقه، هرچه بیشتر از نهادهای مدنی و دموکراتیک کاسته شد و در مقابل برمحدودة اختیارات و قدرت رهبری افزوده گشت. شوراهای مردمی وغیر حکومتی با قیوداتی بسیار محدود گردید. شوراهای حکومتی کاملا حذف شده و با انتصاب ریاست قوه قضاییه و ریاست صدا وسیما بوسیلة رهبری دستگاه مهم قضایی و دادگستری و رسانه انحصاری و اثرگذار صدا وسیما یکسره در حوزه اختیار و اقتدار رهبری قرار گرفت. به هرحال با این تغییرات بنیادین قانون اساسی اول تا حدود زیادی تغییر ماهیت داد و از حاکمیت ملی فاصله گرفت و تکثر نسبی قدرت به تمرکز شدید قدر ت در دست رهبری و لاجرم علما و روحانیان متحول شد. گرچه در دهه شصت نیز چنین بود اما با این تغییرات رسمیت یافت. واقعیت این است که ولایت مطلقه و تمرکز تمام امور حکومتی در دست ولی فقیه مقتضای ولایت انتصابی آیت الله خمینی بود و لذا شوراهای همان قانون اساسی اول نیز هیچ وقت جدی گرفته نشد و عملی نگردید. چنان که نهادهای مدنی بازمانده در قانون اساسی فعلی (مانند مجلس شورا و انتخابات و رفراندوم) نیز مانند گذشته از معنا و محتوای خود تهی شده و هرگز به شکل جدی و واقعی اجرا نشده و نمی¬شود.
رخداد مهم دیگری که در قانون اساسی دوم اتفاق افتاد، حذف شرط مرجعیت برای احراز مقام ولایت امر و رهبری نظام جمهوری اسلامی بود. براساس نظریه آیت الله خمینی ولی فقیه نظام از میان مراجع تقلید انتخاب می¬شد و این نظر در قانون اساسی هم آمده بود. اما در بهار سال ۶۸ زمانی که قرار شد در قانون بازنگری شود، طبق فرمان مکتوب خمینی به مجلس بازنگری این شرط مهم حذف شد و به شرط اجتهاد بسنده شد. این تغییر در شرایط رهبری خود موجب اشکالات و تغییرات مهمی شده ومی¬شود. یکی از اشکالات اساسی این است که براساس مستندات نقلی ولایت انتصابی فقیه (چند روایت مورد استناد) در عصر غیبت ولایت فقط برای مجتهدان مطلق (یعنی مجتهدانی که در تمام ابواب فقه مجتهدند) قابل قبول است نه برای هر مجتهدی. بویژه که خمینی (مانند دیگر فقیهان متأخر) به تجزی در اجتهاد وتقلید اعتقاد نداشت و به نظریة اعلمیت معتقد بود. اگر بنا باشد ولی فقیه مجتهد مطلق نباشد، لاجرم مجتهد متجزی خواهد بود و این با ولایت فقیه و ولایت مطلقه با اختیارات نا محدود در حد پیغمبر و امام معصوم در تعارض است. این تحول از نظر اجتماعی و تاریخی هم مهم است و به نتایجی منتهی می¬شود که با آرمان حکومت مذهبی فقهی و روحانی ناسازگار است. زیرا در نظریة خمینی و اصولا در نظام مبتنی برتئوکراسی، دین و دولت و مذهب وسیاست، یکی¬اند و بنا براین بود که در جمهوری اسلامی مرز دیرینه حکومت عرفی و حکومت شرعی برداشته شود و در نهایت دو نهاد «سلطنت» و «علما» در هم ادغام شوند و حکومت یکسره در اختیار دین سالاران قرار گیرد تا «دین خدا» در جامعیت خود محقق شود. از زمان صفویه، که نهاد علما شکل گرفت، درایران دو نهاد در کنار هم پدیدآمد: نهاد «امرا» (سلاطین) و نهاد «علما» (نهاد روحانیت). این دو نهاد در کنار هم تا انقلاب غالبا با هم همراه و همکار بودند، اما در اعماق نوعی رقابت نیز بین این دو نهاد با نفوذ وجود داشت و لذا گاه برای هم مشکل ایجاد می¬کردند. با تئوری ولایت مطلقه فقیه و تأسیس جمهوری اسلامی با زعامت ولی فقیه مطلق و جامع الشرایط (البته این تعابیر در قانون اساسی آمده است)، دیگر نمی بایست دو نهاد علما و امرا وجود داشته باشد. واقعیت این است که در صدر انقلاب و در زمان آیت الله خمینی تا حدودی این یگانگی محقق شده بود اما پس از وی با حذف آیت الله منتظری از رهبری ناگزیر شرط اعلمیت و اجتهاد مطلق، نهاد ریشه دار مرجعیت سنتی به استقلال شناخته شد و بار دیگر نهاد سلطنت و مرجعیت در کنار هم و در رقابت هم قرارگرفتند. حوزه علمیه با زعامت مراجع مسلم تقلید و طبق اعتقاد خود «اعلم» اداره می¬شود و حکومت دینی با مدیریت یک مجتهد متجزی. روشن است که این پدیده با اندیشه حکومت دینی مبتنی بر ولایت مطلقه فقیه و تمرکزگرا منافات دارد. می¬توان پیش بینی کرد که در آینده نه چندان دور تعارضات دو نهاد رقیب بیش از پیش خود را نشان دهد. این همان تعارضی است که سیزده سال قبل سخنان انتقادی آیت الله منتظری از آن پرده بر داشت.
به هرحال در دوران دوم یعنی از سال ۶۸ به بعد، دیدگاههای انتقادی بیشتری در موضوع ولایت فقیه و به ویژه از نوع مطلقه اش در میان پیروان خمینی و مدافعان نظام جمهوری اسلامی پدیدآمده که شرح آن در این مجال نمی¬گنجد. از آن روز که آیت الله خمینی درگذشت و آیت الله خامنه ای به رهبری برگزیده شد، کاریزمای ولایت نیز غروب کرد و در نتیجه هم اشکالات نظری وعملی تئوری ولایت مطلقه تا حدودی آشکارتر شد و هم کسانی جرأت بیشتری پیدا کردند سخن خودرا بیان کنند. آیت الله منتظری به عنوان مؤلف مبسوط ترین و مهم ترین کتاب در بارة ولایت فقیه جدی ترین و بی پرواترین منتقد تئوری و نظام ولایت مطلقه فقیه در ایران بوده است.

25.3.12

چهارشنبه سوری


چهارشنبه سوری


در هیچیک از متون باقیمانده پیش از اسلام اشاره‌ای به جشن چهارشنبه سوری نشده است. در اوستا، کتیبه‌های عیلامی، هخامنشی، اشکانی و ساسانی و نیز در متون پهلوی و حتی در روایت‌های مورخان یونانی در باره ایران نیز در باره جشن چارشنبه‌سوری سخنی گفته نشده است.

متون دوران پس از اسلام نیز در این باره تقریباّ ساکت بوده‌اند، حتی در آثار محقق دقیقی همچون ابوریحان بیرونی نیز در باره آن توضیحی داده نشده است. اما برخی اشاره‌ها در تعدادی از متون کهن، نشان‌دهنده این است که گویا چارشنبه‌سوری نه تنها برگزار می‌شده، بلکه از آن به عنوان «عادت قدیم» نام برده می‌شده است.
نخستین و کهن‌ترین کتابی که در آن به چنین آتش‌افروزی اشاره شده است، کتاب «تاریخ بخارا» نوشته ابوبکر محمد بن جعفر نَـرشَـخی (358- 286 ق) است. در این کتاب که به نام «مزارات بخارا» نیز شناخته می‌شود، واقعه‌ای به شرح زیر از میانه سده چهارم و زمان «منصور بن نوح سامانی» نقل شده است:
" . . . و چون امیر منصور بن نوح به مُلک بنشست، اندر ماه شوال سال سیصد و پنجاه، به جوی مولیان، فرمود تا آن سرای را دیگر بار عمارت کردند و هر چه هلاک و ضایع شده بود بهتر از آن به حاصل کردند. آنگاه امیر به سرای بنشست و هنوز سال تمام نشده بود که چون «شبِ سوری» چنانکه «عادت قدیم» است، آتشی عظیم افروختند. پاره‌ای از آن بجست و سقف سرای در گرفت و دیگر باره جمله سرای بسوخت."
نرشخی، ابوبکر محمد بن جعفر، تاریخ (مزارات) بخارا، ترجمه ابونصر قبادی، به کوشش تقی مدرس رضوی، بنیاد فرهنگ ایران، 1351، ص 37. تأکیدها از این نگارنده است.
در این روایت هر چند به صراحت به زمان برگزاری جشن اشاره نشده است، اما عبارت «هنوز سال تمام نشده بود» و نیز «شب سوری» گویا اشاره به مراسم چارشنبه‌سوری دارد که شاید در آن زمان، انجام مراسم در شب چارشنبه، تثبیت نشده بوده است.
دومین متن کهن که اشاره‌ای هر چند غیر مستقیم به جشن چارشنبه‌سوری دارد، شاهنامه فردوسی است. در داستان بهرام چوبینه با «پَـرموده» پسر ساوه‌شاه آمده است که هنگامی که هر دو سپاه آماده رزم بودند، ستاره‌بینی بهرام را پند می‌دهد که:
ستاره‌شمر گفت بهرام را
که در «چارشنبه» مزن کام را
اگر زین بپیچی گزند آیدت
همه کار ناسودمند آیدت
یکی باغ بُـد در میان سپاه
از این روی و زان روی بُـد رزم‌گاه
بشد «چارشنبه» هم از بامداد
بدان باغ که امروز باشیم شاد
ببردند پر مایه گستردنی
می و رود و رامشگر و خوردنی
. . .
ز جیحون همی آتش افروختند
زمین و هوا را همی سوختند
شاهنامه فردوسی، تصحیح رستم علی‌یف، انستیتوی خاورشناسی آکادمی علوم اتحاد شوروی، جلد هشتم، مسکو، 1970، ص 377 تا 379؛ بیت آخر به نقل از نسخه دستنویس موزه بریتانیا. نسخه منتشر شده از تصحیح‌ استاد جلال خالقی مطلق هنوز به این بخش‌ نرسیده است.
در باره این سروده‌های شاهنامه ذکر چند نکته ضروری است. نخست اینکه بر مبنای واژه‌نامه فریتس وُلف، در سراسر شاهنامه به جز یکشنبه و چارشنبه، روز دیگری از هفته نام برده نشده است و تنها باری که از چارشنبه یاد شده، در همین داستان و همین جشنی است که در زمان بهرام چوبین انجام شده و این کهن‌ترین یادکرد جشن چارشنبه در متون است. هر چند که زمان سرایش شاهنامه چند دهه پس از تاریخ بخارا بوده است، اما موضوع داستان به صدها سال پیش از آن باز می‌گردد.
دوم اینکه آوردن نام چارشنبه در داستان بهرام چوبین خود دلیل دیگری است که روزهای هفته در ایران باستان وجود داشته است. و سوم اینکه برخلاف اعتقاد عربان که روز چارشنبه را نحس و بدیُمن می‌پنداشتند و این اعتقاد در آثار جاحظ و حتی منوچهری دامغانی نیز راه یافته است، اما ایرانیان نه تنها این روز، بلکه هیچ روز و زمان دیگری را نحس نمی‌پنداشتند و بخصوص چارشنبه را گاهِ کام و جشن دانسته‌اند.
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
بعضی محققان چارشنبه ‌سوری را شكل عوض‌شده جشن سده یا آتش نوروزی می‌دانند. آیا این درست است یا دلیل دیگری دارد؟
بررسی آداب و آیین‌های مردمی، روشنگر این پرسش است. همه سنت‌ها، ترانه‌ها، باورها و مراسمی كه مردمان نواحی گوناگون در این شب انجام می‌دهند، با وجود تفاوت‌هایی كه با یكدیگر دارند، در یك ویژگی با هم همسانند: «راندن ناپاكی‌ها و بدی‌ها». ترانه‌ها و باورهایی كه به بلاگردانی، راندن چشم شور، گره‌گشایی، آجیل مشكل‌گشا، بخت‌گشایی دختران و امثال این می‌پردازند؛ و همچنین سوزاندن شاخه‌های خشكیده و علف‌های هرز باغ‌ها و مزارع در نواحی روستایی، همگی نشان از پیوند این آیین با خانه‌تكانی، زدودن ناپاكی‌ها و آمادگی برای زایش دوباره گیتی است. در برخی نواحی اروپایی همچون رومانی و بلغارستان نیز در نزدیك‌های بهار مراسمی در سوزاندن اشیای غیرلازم برگزار می‌شود. چارشنبه‌سوری ارتباطی با سده و آتش نوروزی ندارد و هر كدام آنها، جشن و مناسبت خاص خود را دارند. در بسیاری از نواحی ایران، هر سه جشنِ آتش نام‌برده‌شده برگزار می‌شود كه نشانه مناسبت‌های گوناگون آنها است.
چرا ایرانیان چهارشنبه را نحس می‌دانستند؟
ایرانیان نه تنها چارشنبه، كه هیچ روز و شبی را به خودی خود نحس و بد یوم نمی‌دانستند و هنوز هم نمی‌دانند. در باورهای ایرانی هر روز سال به یكی از ایزدان منتسب است و گرامی داشته می‌شده است. بویژه روزهای پایانی سال كه زمان بازگشت روان و فروهر درگذشتگان بشمار می‌آمده و آیین‌هایی بسیار زیبا و باشكوه در استقبال نمادین آنان برگزار می‌كرده‌اند. باورهایی اینچنین، به فرهنگ‌های وارداتی دیگر وابسته است.
ارتباط مراسم چهارشنبه سوری با آب در چیست و چرا دختران می‌بایست آب چشمه را بیاورند؟
از یكسو می‌توان گفت كه در بسیاری از جشن‌های ایرانی، آب و آتش در كنار یكدیگر و مكمل هم هستند. اما از سوی دیگر، از آنجا كه چارشنبه‌سوری با پاكیزگی پایان سال در پیوند است، حضور آب جنبه كاربردی هم دارد. شكستن كوزه‌های آب علاوه بر نماد سال پرباران و حاصلخیز، كاركردی بهداشتی نیز دارد. می‌دانیم كه جنس سفال كوزه آب با سفال‌های دیگر متفاوت است. سفالگران، كوزه آب را بگونه‌ای متخلخل برمی‌ساخته‌اند كه موجب نفوذ اندكی آب به رویه بیرونی، و تبخیر آن موجب خنكی آب درون كوزه شود. روزنه‌های كوزه در گذر سال انباشته از ذراتی می‌شده است كه آنرا برای سلامتی مفید نمی‌دانسته‌اند، در نتیجه آنرا می‌شكسته و از كوزه تازه دیگری بهره می‌برده‌اند. اما در باره آوردن آب بدست دختران باید گفت كه این منحصر به چارشنبه‌سوری نبوده و عموماً بر این باور بوده‌اند كه مظهر چشمه، خاستگاه آناهید است و تنها دختران اجازه نزدیك شدن به آن را دارند. این باور هنوز هم در بسیاری از روستای ایران روایی دارد.
چرا چارشنبه‌سوری در سه‌شنبه برگزار می‌شود و آیا چهارشنبه درست است یا چارشنبه؟
مبدأ شبانروز یك قرارداد است. در زمان‌ها و نواحی گوناگون، گاه نیمه شب، گاه هنگام برآمدن خورشید، گاه هنگام نیمروز و گاه هنگام فروشدن خورشید را مبدأ و آغاز شبانروز می‌گرفته‌اند. اینگونه رسوم هنوز هم در برخی نقاط ایران متداول است و برای نمونه در تاجیكستان و آسیای میانه همواره آغاز سال نو را از هنگام غروب خورشید در آخرین روز سال بر‌می‌شمارند و جشن می‌آرایند. برگزاری چارشنبه‌سوری در سه‌شنبه شب به روزگاری مربوط می‌شود كه هنگام فروشدن خورشید، آغاز شبانروز و آغاز چارشنبه دانسته می‌شده است. امروزه نیز این باور همچنان پایدار مانده است و مثلاً وقتی از «شب جمعه» سخن می‌رانند، در واقع «پنجشنبه شب» را در نظر دارند. اما در باره پرسش دیگر می‌توان گفت كه امروز هر دو گونه این واژگان در متون ادبیات فارسی بكار رفته و هیچكدام اشتباه نیستند. در شاهنامه فردوسی و بسیاری از متون منظوم به شكل چارشنبه بكار رفته و در تداول عموم نیز همینگونه بر زبان می‌آید. البته این جشن با نام‌های دیگری نیز تداول دارد.
آیا پریدن از روی آتش عمل توهین‌آمیز به آتش نیست؟
آداب و رسوم مردمان، گوناگون است و ممكن است هر باوری از دید دیگران عملی نادرست دانسته شود. در نتیجه هنگامی می‌توان كاری را توهین‌آمیز خواند كه مجری آن آهنگ توهین داشته باشد. هم‌میهنان ما هیچكدام از اینكار، چنین قصدی را ندارند و پریدن از روی آتش، بگونه‌ای نمادین برای زدودن و سوزاندن بدی‌های هر شخص انجام می‌شود و مردمان خواسته‌اند تا با اینكار، آتش به آنان پاكی و تازگی هدیه كند. اما آنچه به گمان من نادرست‌تر است، كارهای ناهنجاری است كه امروزه متداول شده و عملاً چارشنبه‌سوری را به شب تباهی و آلودگی شهرها كشانده است. آیینی كه نیاكان ما برای پاكیزگی زیست‌بوم خود انجام می‌داده‌اند، ما همان كار را برای تباهی و آلودگی آن انجام می‌دهیم. بویژه كه اخیراً كسانی كوشش كرده‌اند تا با توزیع مواد منفجره و ترغیب غیرمستقیم كودكان و نوجوانان به استفاده فراگیر از آن، آسیبی جدی به این جشن كهن و شادی‌بخش ایرانی وارد كنند.
آیا چارشنبه‌سوری در مناطق دیگر ایرانی‌تبار هم برگزار می‌شود؟
از سوی باختر، در بخشی از كردستان كه در بیرون از ایران امروزی واقع است؛ و در سوی خاور، در استان سین‌كیانگ چین و سرزمین‌های ایرانی‌تبارِ یاركند، تاشقورغان و كاشغر با تفاوت‌هایی برگزار می شود. در تاشقورغان این جشن در سومین روز سال نو برگزار می‌شود و ضمن آتش‌افروزی و پریدن از آن، بر بالای با‌م‌ها نیز به تعداد نفرات خانه، جام آتشی برمی‌افروزند. در سرزمین‌های اَران و قفقاز، بمانند استان‌های آذربایجان، در هر چهار چارشنبه اسفندماه این مراسم را تكرار می‌كنند. اما در آسیای میانه، تاجیكستان، تركمنستان و ازبكستان، این آیین كاملاً فراموش شده است و برگزار نمی‌شود. اما در بخش‌هایی از قرغیزستان با تفاوت‌هایی همچنان پایدار مانده است. این مراسم در قرغیزستان در غروب نوروز برگزار ‌شده و تنها شاخه‌های خشك درختی به نام «آرچا» سوزانده می‌شود.
در پایان به این نكته هم اشاره كنم كه آیین‌های چهارشنبه سوری منحصر به آتش‌افروزی نیست؛ بلكه مراسم پیوسته دیگری همچون غذاهای دسته‌جمعی، سرودهای ویژه، قاشق‌زنی، فال‌گوش، بازی‌های گروهی و نمایش‌های سنتی هم دارد كه امروزه بجای آن به سوزاندن لاستیك و انفجارهای مهیب و تباهی گذرهای شهر می‌پردازند. شیوه امروزی این جشن در شهرهای بزرگ هیچ ارتباطی با چارشنبه‌سوری نداشته و تنها نام آنرا بر خود دارد.
منبع: سایت رضا غیاث آبادی

براي آيندگان. از برتولت برشت

براي آيندگان. از برتولت برشت


امروز فقط حرفهای احمقانه بی خطرند
گره بر ابرو نداشتن، از بی احساسی خبر می دهد،
و آنکه می خندد، هنوز خبر هولناک را نشنيده است.

اين چه زمانه ايست که
حرف زدن از درختان عين جنايت است
وقتی از اين همه تباهی چيزی نگفته باشيم!
کسی که آرام به راه خود می رود گناهکار است
زيرا دوستانی که در تنگنا هستند
ديگر به او دسترس ندارند.
...

در دوران آشوب به شهرها آمدم
زمانی که گرسنگی بيداد می کرد.
در زمان شورش به ميان مردم آمدم
و به همراهشان فرياد زدم....
عمری که مرا داده شده بود
بر زمين چنين گذشت.

خوراکم را ميان معرکه ها خوردم
خوابم را کنار مرده ها خفتم
عشق را بهايی ندادم
و از طبيعت بی صبرانه گذشتم
عمری که مرا داده شده بود
بر زمين چنين گذشت.

آهای آيندگان، شما که از دل گردابی بيرون می جهيد
که ما را بلعيده است.
وقتی از ضعفهای ما حرف می زنيد
از زمانه سخت ما هم چيزی بگوييد.

به ياد آوريد که ما بيش از کفشهامان کشور عوض کرديم.
و نوميدانه ميدانهای جنگ طبقاتی را پشت سر گذاشتيم،
آنجا که ستم بود و اعتراضی نبود.

اين را خوب می دانيم:
حتی نفرت از حقارت نيز
آدم را سنگدل می کند.
حتی خشم بر نابرابری هم
صدا را خشن می کند.
آخ، ما که خواستيم زمين را برای مهربانی مهيا کنيم
خود نتوانستيم مهربان باشيم.

اما شما وقتی به روزی رسيديد
که انسان ياور انسان بود
درباره ما
با رأفت داوری کنيد!

تصویر زن

 تصویر زن

ایرج میرزا

با این علما هنوز مردم       از رونق مُلك ناامیدند


در سر در ِ كاروانسرایی
تصویر زنی به گچ كشیدند

ارباب عمائم این خبر را
از مُخبِر صادقی شنیدند

گفتند كه: ”واشریعتا, خلق
روی زن بی حجاب دیدند“.

آسیمه سر از درون مسجد
تا سر در ِ آن سرا دویدند

ایمان و امان به سرعت برق
می رفت, كه مؤمنان رسیدند

این آب آورد, آن یكی خاك
یك پیچه ز گِل بر او بریدند

ناموس به باد رفته یی را
با یك دو سه مشت گِل خریدند

چون شرع نَبی از این خطر جَست
رفتند و به خانه آرمیدند

غفلت شده بود و خلق وحشی
چون شیر درنده می جهیدند

بی پیچه زن گشاده رو را
پاچین عفاف می دریدند

لبهای قشنگ خوشگلش را
مانند نبات می مكیدند

بالجمله تمام مردم شهر
در بحر گناه می تپیدند

درهای بهشت بسته می شد
مردم همه می جهنّمیدند

می گشت قیامت آشكارا
یكباره به صور می دمیدند

طیر از وَكرات و وحش از حَجر
انجم ز سپهر می رمیدند

این است كه پیش خالق و خلق
طلّاب علوم روسفندند

با این علما هنوز مردم
از رونق مُلك ناامیدند
ـــــــــــــــــــــــــــــ
ـ وَكرات: جمع وَكره به معنی آشیانه پرنده
ـ حَجر: تپه. به كنایه محل زندگی حیوانات وحشی

آزادی

آزادی

بر مشق‌های دبستانی‌ام
بر نیمکتم،
بر درختان،
بر شن، بر برف
نام تو را می‌نویسم

روی تمامی برگ‌های خوانده‌شده،
روی همه‌ی کاغذهای سفید،
سنگ، خون، کاغذ یا خاکستر
نام تو را می‌نویسم،

بر نقش‌های زراندود،
بر بازوهای مردان رزم‌آور
بر دیهیم فرمانروایان
نام تو را می‌نویسم،

روی جنگل، بیابان
روی لانه‌ی پرندگان، روی بوریا
روی پژواک کودکی‌ام
نام تو را می‌نویسم

روی شگفتی‌های شب
روی نان سفید روز
روی فصل‌های دلداده
نام تو را می‌نویسم

بر پلاس‌های لاجوردینم
بر مرداب آفتاب نمناک
بر دریاچه‌ی ماه جاندار
نام تو را می‌نویسم

روی کشتزارها، روی افق
روی بال پرنده‌ها
روی آسیاب سایه‌ها
نام تو را می‌نویسم

بر هر وزش سحرگاهی بر دریا،
بر زورق‌ها
بر کوهستان مجنون
نام تو را می‌نویسم

روی کف سفید ابرها
روی تراوش‌های توفان
روی رگبار، نم باران
نام تو را می‌نویسم

بر نگاره‌های رخشنده
برناقوس رنگ‌ها
بر حقیقت ملموس
نام تو را می‌نویسم

بر کوره راه‌های پاخورده
بر جاده‌های درنوردیده
بر میدان‌های لبریز
نام تو را می‌نویسم

روی فانوس روشن
روی چراغ خاموش
روی خانه‌های به‌هم پیوسته‌ام
نام تو را می‌نویسم

بر میوه‌ای قارچ شده
بر آینه، بر اتاقم
بر پیله‌ی بستر خالی‌ام
نام تو را می‌نویسم

بر تن سگ شکمو و لطیفم
روی گوش‌های سیخ‌شده‌اش
روی پای چُلُفتی‌اش
نام تو را می‌نویسم

روی آستان درگاهم
روی خرده‌ریزهای آشنا
روی رقص شعله‌های برکت
نام تو را می‌نویسم

بر روی هر صندلی
چیده بر پیشانی دوستانم
بر هر دستی که دراز می‌شود
نام تو را می‌نویسم

روی بلور مژدگانی‌ها
روی لب‌های اندیشناک
روی تارک سکوت
نام تو را می‌نویسم

بر پناهگاه‌های ویرانم
بر جمله‌های ناکامم
بردیوارهای ملالم
نام تو را می‌نویسم

روی غیاب خالی از میل
روی تنهایی عریان
روی گام‌های مرگ
نام تو را می‌نویسم

بر سلامت بازگشته
بر خطر از سرگذشته
بر امید بی‌یادوراه
نام تو را می‌نویسم

و به نیروی یک واژه
زندگی‌ام را سر می‌گیرم
به دنیا آمده‌ام که تو را بشناسم
نام تو را بخوانم
آزادی...

این شعر و به ویژه بخش پایانی آن بر لوحه‌های بسیاری از مراکز مدنی و اجتماعی دنیا به چشم می‌خورد. شعر «آزادی» روحیه‌ی نهضت مقاومت فرانسه در هنگام اشغال این کشور توسط نازی‌هاست. این شعر به دلیل برخورد وجودی و فلسفی با پدیده‌ی آزادی در همه‌ی زمان‌ها حرفی برای گفتن دارد.


آزادی : پل الوار/
ترجمه: شیرین‌دخت دقیقیان